Er bestaan al veel canons. Ze vertellen vooral wat je over Nederland moet weten. Ik wilde een canon die uitlegt waar de Nederlandse identiteit vandaan komt: een echte canon die het begrip zelf kan verklaren, en niet alleen opsomt.
In 2019 onderzocht het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in Denkend aan Nederland hoe Nederlanders zelf denken over wat hen bindt en scheidt. Uit het SCP-onderzoek bleek dat taal, vrijheid en Koningsdag het vaakst werden genoemd, vrijwel ongeacht leeftijd, opleiding of afkomst. Tegelijk verschilden mensen over wat die woorden betekenen: voor de een is vrijheid het behoud van tradities, voor de ander het recht om ertegen te protesteren. Religie werd nauwelijks genoemd als iets dat Nederland verbindt. Het SCP gaf bewust geen vaste definitie van de Nederlandse identiteit. Die open vraag werd voor mij in 2020 - in de coronacrisis - de aanleiding om ReliCanon te bouwen: een canon die de Nederlandse identiteit niet alleen beschrijft, maar ook verklaart. Het rapport is hieronder integraal opgenomen.
De ReliCanon zoekt het antwoord op de vraag wat de Nederlandse identiteit is in de religieuze en ideologische geschiedenis. De tijdlijn volgt de de belangrijkste gebeurtenissen, van de Tien Geboden en de Griekse filosofen tot het geloof en de twijfel van nu. Bij elke gebeurtenis staan de waarden die erin zichtbaar worden, en in rood de waarden die in dat moment in het gedrang kwamen. Zo kun je een waarde door de eeuwen heen volgen en zien wanneer ze groeide, botste of verdween. Onderaan staan negen observaties die uit de gebeurtenissen volgen.
De meest genoemde waarden zijn autonomie (17 gebeurtenissen), verantwoordelijkheid (12), tolerantie en vrijheid (elk 11) en gelijkwaardigheid (9). De waarden die het vaakst onder druk staan zijn verdraagzaamheid (5), gelijkwaardigheid en vrijheid (elk 4) en tolerantie (3). Het zwaartepunt verschuift per tijdvak: van gehoorzaamheid en deugd in de oudheid naar naastenliefde en gemeenschapszin in de middeleeuwen, naar autonomie rond de Reformatie, tolerantie in de Gouden Eeuw, solidariteit in de negentiende eeuw en weer autonomie in de twintigste eeuw en nu.
De Nederlandse identiteit is geen vast bezit, maar het resultaat van eeuwen waarin geloven en overtuigingen elkaar niet konden overwinnen. Daaruit groeiden vrijheid en eigen oordeel, met tolerantie en compromis als omgangsvorm en solidariteit als bindmiddel. Die waarden zijn telkens op de proef gesteld, en de spanning tussen vrijheid, gelijke waardering en samenhang blijft het centrale kenmerk.
Deze definitie volgt uit drie patronen op de tijdlijn:
Vrijheid ontstaat uit verdeeldheid. Gewetensvrijheid, gelijkheid van kerkgenootschappen en gelijke financiering van scholen zijn geen ideaal van bovenaf, maar oplossingen voor tegenstellingen die niemand kon beslechten.
Overleg werd een gewoonte. Omdat niemand de ander kon overheersen, groeide het compromis, van de Unie van Utrecht tot de Pacificatie van 1917 en tot het polderen van nu.
Tolerantie is niet hetzelfde als gelijke waardering. Minderheden mochten hier leven, maar kregen gelijkwaardigheid pas gaandeweg. Dat verklaart waarom juist die waarden het vaakst onder druk staan.
Dat past bij het rapport van het SCP: vrijheid is de kern, terwijl religie niet als verbindend wordt genoemd. ReliCanon voegt eraan toe waar die vrijheid vandaan komt.
Stand van zaken
Het SCP rapport Sociale en Culturele Ontwikkelingen 2025 - zie onder - laat zien hoe die spanningen er nu uitzien: de leefwerelden van arm en rijk raken verder uit elkaar, het vertrouwen in de politiek is laag, en mensen ervaren meer conflict, vooral tussen mensen met en zonder migratieachtergrond en tussen mensen met verschillende politieke opvattingen. Dat zijn dezelfde spanningen tussen vrijheid, tolerantie en solidariteit die op de tijdlijn van de Relican regelmatig terugkeren. Daar komt iets nieuws bij: nu laten we een deel van onze keuzes en oordelen steeds meer over aan sociale media en AI, en dat roept de vraag op wie of wat bepaalt wat goed is. Klap een tijdvak open, volg een waarde door de eeuwen heen, en lees onderaan wat de tijdlijn ons zegt over de Nederlandse identiteit. Wil je meer weten over de Nederlandse identiteit, lees dan hieronder de rapportage van het SCP als verdieping.